ئ‍ىلشات ھەسەن كۆكبۆرە: شۇنداق، بىز يەنە  ئوغرىلىقچە ناخشا ئاڭلايدىغان دەۋرگە قايتتۇق

ئىلشات ھەسەن كۆكبۆرە ئامېرىكىدا تۇرۇشلۇق ئۇيغۇر سىياسىي پائالىيەتچى ۋە يازغۇچى. ئۇ دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ خىتاي ئىشلىرىغا مەسئۇل باياناتچىسى، ئامېرىكا ئۇيغۇر بىرلەشمىسىنىڭ سابىق رەئىسى.

مەزكۇر ماقالە ئاپتور تەرىپىدىن خىتاي تىلىدا يېزىلىپ، خىتايچە «يىباۋ» (Yibao) تور بېتىدە ئېلان قىلىنغان؛ ئىنگلىزچە نۇسخىسى «ئۇيغۇر تايمىس» (Uyghur Times) تور بېتىدە ئېلان قىلىنغان.

1-فېۋرال

خىتاي دائىرىلىرى كىتابلاردىن كېيىن ئۇيغۇر ناخشىلىرىغا چەكلىمە قويدى: مىڭلىغان ئۇيغۇر سەنئەتكارلىرىنىڭ ئەسەرلىرى «قارا تىزىملىك»كە كىرمەكتە

خەلقئارالىق تاراتقۇلارنىڭ يېقىندا ئاتالمىش «ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى»دىن ئاشكارىلانغان ئاۋاز ھۆججەتلىرىگە ئاساسەن بەرگەن خەۋەرلىرىگە قارىغاندا، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى شەرقىي تۈركىستاندا ئۇيغۇرچە كىتابلارنى چەكلەش ۋە يىغىۋېلىشتىن كېيىن، ئەمدى ئۇيغۇر ناخشىلىرىنىمۇ مەنئى قىلىشقا باشلىغان. چەكلەنگەن ناخشىلار تىزىملىكى ئىنتايىن ئۇزۇن بولۇپ، ئۇنىڭغا مودا ناخشىلار بىلەن بىرگە ئەنئەنىۋى ئۇيغۇر خەلق ناخشىلىرىمۇ كىرگۈزۈلگەن.

ئەمەلىيەتتە ئۇيغۇر تىلى، مەدەنىيىتى، دىنىي ئېتىقادى ۋە كىتابلىرى ئاللىقاچان چەكلىنىپ بولغان ئىدى، ئەمدى نۆۋەت ئۇيغۇر ناخشىلىرىغا كەلدى. بۈگۈنكى كۈندە ئۇيغۇرلارنىڭ «ئۇيغۇر» دېگەن نامىدىن باشقا، ئۇلارنىڭ مىللىي كىملىكىنى گەۋدىلەندۈرىدىغان بارلىق ئالاھىدىلىكلەر خىتاينىڭ «قەد كۆتۈرۈش» جەريانىدىكى قارا تىزىملىكىگە بىر-بىرلەپ كىرگۈزۈلمەكتە.

قارا بورانلىق يىللاردىكى «ئوغرىلىقچە» ئاڭلانغان ناۋالار

مەن 6-7 ياش چاغلىرىمدا، غۇلجا چۇلۇقاي «مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى»نىڭ بورانلىرى ھەممە نەرسىنى سۈپۈرۈپ تاشلاۋاتقان يىللار ئىدى. بىر قەھرىتان قىش كېچىسى، مەن بوۋام ۋە مومام بىلەن ئۇخلاشقا تەييارلىق قىلىۋاتقاندا، ئىككى تاغام تۇيۇقسىز كىرىپ كەلدى. ئۇلار بىر سىرلىق ساندۇقنى — رادىئونى ئېلىپ كەلگەن ئىدى.

بوۋام دەرھال كونا يوتقان-كۆرپىلەر بىلەن ئىشىك-دېرىزىلەرنىڭ يوچۇقلىرىنى چىڭ ئېتىۋەتتى. رادىئودىن بىر دەم گېژ-گېژ قىلغان ئاۋازلاردىن كېيىن، تۇيۇقسىز بىر ئۇيغۇر كىشىنىڭ سالماق ۋە جاراڭلىق ئاۋازى ئاڭلاندى. تاغام ھاياجان بىلەن: «ناخشا، ئۇيغۇرچە ناخشا بېرىۋاتىدۇ!» دەپ توۋلىدى. بوۋاممۇ: «شۇنداق، بۇ پاشا ئىشاننىڭ ناخشىسى، <تاغ سۇلىرى> ئىكەن» دېدى. ئۇلار ئاۋال پاشا ئىشاننىڭ، ئاندىن ئابدۇرېھىم ئەخمىدىنىڭ ئاۋازىدا ئورۇنلانغان لۇتپۇللا مۇتەللىپنىڭ «مەيلىمۇ» دېگەن ناخشىلىرىنى جىمجىت تۇرۇپ ئاڭلاشتى.

ئۇ چاغلاردا رادىئو ئاڭلاش بىر خەتەرلىك ئىش ئىدى. ئەتىسى ئەتىگەن بوۋام ماڭا جىكىلەپ: «ئاۋۇ رادىئونى كۆردۈڭمۇ؟ مال دوختۇرى توختىيۇپ ئاكىنى نېمىشقا تۇتۇپ كەتكىنىنى بىلەمسەن؟ ئۇ مۇشۇنداق ناخشىلارنى ئوغرىلىقچە ئاڭلىغانلىقى ئۈچۈن تۇتۇلغان. ئەگەر بىرسى بىلىپ قالسا، پۈتۈن ئائىلىمىزنى تۇتۇپ كېتىدۇ!» دېدى.

«ئازاتلىق رادىئوسى» ۋە خىتاينىڭ توسالغۇ دولقۇنلىرى

كېيىن مەن قۇمۇلدا ئوقۇۋاتقان چاغلىرىمدا، ئۆيدىكى رادىئودىن شۇ كونا سادالارنى يەنە تاپتىم. ئۇ سوۋېت ئىتتىپاقى تەسىس قىلغان «ئازاتلىق رادىئوسى» ئىكەن. ئۇ يەردە خىتاي تەرىپىدىن چەكلەنگەن سەنئەتكارلارنىڭ ناخشىلىرى بېرىلىپ تۇراتتى، شۇنداقلا شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ تارىخىمۇ سۆزلىنەتتى. دادام بىر قېتىم مېنىڭ بۇ رادىئونى ئاڭلاۋاتقانلىقىمنى كۆرۈپ قېلىپ، قاتتىق غەزەپلەندى ۋە «دۈشمەن رادىئوسى»نى ئاڭلاشنىڭ ئائىلىمىزگە بالا ئېلىپ كېلىدىغانلىقىنى ئېيتىپ ئاگاھلاندۇردى.

قىزىقارلىق يېرى شۇكى، 90-يىللارنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا مەن شىخەنزە رادىئو ئىستانسىسىغا دىكتورلۇققا قۇبۇل قىلىندىم. بىزنى ئۈرۈمچىگە تەربىيىلەشكە ئەۋەتكەندە، مەن ئۆزۈم تۇرغان شۇ بىنانىڭ ئىلگىرى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ رادىئو سىگناللىرىغا توسالغۇ سالىدىغان شاۋقۇن ئاۋازنى تارقىتىدىغان مەركەز ئىكەنلىكىنى بىلىپ قالدىم. بوۋام بىلەن مومام بىر ئېغىز ئۇيغۇرچە ناخشا ئاڭلاش ئۈچۈن جىددىيلىشىپ ئولتۇرغاندا، شۇ قۇلاقنى يارغۇدەك گىژ-گىژ ئاۋازلار دەل مۇشۇ يەردىن تارقىتىلغان ئىدى.

يېڭى بىر زۇلمەت ۋە يەنە شۇ «ئوغرىلىقچە ئاڭلاش»

مەن ئامېرىكىغا كەلگەندىن كېيىن ئەركىنلىككە ئېرىشتىم، ئەمما ۋەتىنىمدىن ئايرىلدىم. بۈگۈن چەتئەلدىكى ئۇيغۇرلار خالىغان ناخشىسىنى ئاڭلىيالايدۇ، ئەمما ۋەتىنىمىزدىكى قېرىنداشلىرىمىز بىر ناخشا چۈشۈرگەنلىكى ياكى بىر ناخشىنى ئېيتقانلىقى ئۈچۈن ئېغىر تۈرمە جازالىرىغا مەھكۇم قىلىنماقتا. ئابلاجان ئاۋۇت ئايۇپ ۋە مەمەتجان ئابدۇقادىرغا ئوخشاش سەنئەتكارلار دەل مۇشۇ سەۋەبتىن تۈرمىگە تاشلاندى.

ئەڭ پاجىئەلىك يېرى شۇكى، ئۇيغۇرلار قايسى ناخشىنىڭ قايسى ۋاقىتتا «چەكلەنگەن ناخشا»غا ئايلىنىپ قالىدىغانلىقىنىمۇ بىلمەيدۇ. خىتاينىڭ تور نازارىتى ئاستىدىكى شەرقىي تۈركىستاننىڭ قەھرىتان قىش كېچىلىرىدە، يەنە كىملەر ئاتا-بوۋىلىرىغا ئوخشاش ئىشىك-دېرىزىلىرىنى چىڭ ئېتىپ، ئۆز كىملىكىنىڭ ساداسى بولغان ئۇيغۇر ناخشىلىرىنى ئوغرىلىقچە ئاڭلاۋاتقاندۇ؟

ئىلشات ھەسەن كۆكبۆرە ئامېرىكىدا تۇرۇشلۇق ئۇيغۇر سىياسىي پائالىيەتچى ۋە يازغۇچى. ئۇ دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ خىتاي ئىشلىرىغا مەسئۇل باياناتچىسى، شۇنداقلا ئامېرىكا ئۇيغۇر بىرلەشمىسىنىڭ سابىق رەئىسى.

ئەسكەرتىش: مەزكۇر ماقالە ئاپتور تەرىپىدىن خىتاي تىلىدا يېزىلىپ، خىتايچە «يىباۋ» (Yibao) تور بېتىدە ئېلان قىلىنغان؛ ئىنگلىزچە نۇسخىسى «ئۇيغۇر تايمىس» (Uyghur Times) گېزىتىدە ئېلان قىلىنغان.

• تەرجىمە قىلغۇچى: ئۇيغۇر پوچتىسى تەھرىر بۆلۈمى
• مۇھەررىر: گۈلقىز